Deweloperzy stawiający nowe bloki muszą zapewnić lokatorom dostęp do telewizji naziemnej oraz satelitarnej, a zarządcy starszych budynków coraz częściej decydują się na wymianę przestarzałych systemów na nowoczesne rozwiązania obejmujące wszystkie mieszkania. W tym poradniku rozkładamy całe zagadnienie na części – od planowania, poprzez montaż anteny satelitarnej, aż po wyszukiwanie usterek, które potrafią napsuć krwi lokatorom.

Co mówią przepisy o instalacji zbiorczej

Rozporządzenie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z 6 listopada 2012 roku (nr 1289) nałożyło na inwestorów obowiązek wyposażania nowych budynków wielorodzinnych w infrastrukturę umożliwiającą odbiór programów naziemnych DVB-T, radia DAB+ oraz sygnału z dwóch różnych satelitów. Obowiązek ten dotyczy obiektów, dla których pozwolenie na budowę wydano po 23 lutego 2013 roku. W praktyce oznacza to, że każdy nowy blok musi mieć przygotowaną sieć kablową – od dachu aż po poszczególne mieszkania – zdolną przenieść zarówno sygnał naziemny, jak i satelitarny.

Administracja czy wspólnota nie mogą po prostu zakazać mieszkańcowi montażu własnej anteny, ale sensowne rozwiązanie zbiorcze jest wygodniejsze dla wszystkich stron. Znika problem kilkudziesięciu talerzy zawieszonych na balkonach i elewacjach, a cały system łatwiej serwisować, bo usterkę namierza się w jednym centralnym punkcie, a nie w każdym lokalu z osobna.

Elementy składające się na instalację – planowanie od podstaw

Projektant, zanim rozrysuje schemat, bierze pod uwagę kilka czynników: wielkość budynku, liczbę lokali, rozmieszczenie klatek schodowych oraz dostępność miejsca na dachu pod zestaw anten. W budynkach do około 150 mieszkań opłaca się prowadzić całość na kablach koncentrycznych (miedzianych), natomiast przy większych obiektach lub znacznych odległościach między klatkami rozsądniej zastosować technikę mieszaną – światłowód od anten do punktów styku na parterze i dalej kable koncentryczne do gniazd.

Zestaw antenowy na dachu składa się z kilku oddzielnych urządzeń. Do odbioru naziemnej telewizji cyfrowej DVB-T2 używa się anteny UHF obejmującej pasmo 470–860 MHz, skierowanej na najbliższy nadajnik naziemny. Osobna antena VHF (174–230 MHz) obsługuje radio cyfrowe DAB+. Do tego dochodzi antena radiowa FM na zakres 88–108 MHz. Do sygnału satelitarnego stosuje się czasze offsetowe – minimum jedna o średnicy 120 cm, a jeśli planowany jest odbiór z dwóch satelitów, montuje się dwie czasze lub jedną z uchwytem multifeed pozwalającym zamocować dwa konwertery.

Dobór czaszy satelitarnej, konwertera i uchwytu

W instalacjach zbiorczych wybór średnicy czaszy to sprawa pierwszorzędna. Antena 120 cm daje solidny zapas sygnału, który potem dzielony jest przez multiswitche na dziesiątki gniazd. Mniejsza – 100 cm lub 90 cm – sprawdzi się w budynku z 10–20 mieszkaniami, ale przy 50 lokalach różnica na wyjściu bywa już odczuwalna, szczególnie podczas deszczu lub mokrego śniegu osiadającego na czaszy.

Konwerter do instalacji zbiorczej to najczęściej model typu Quattro. Różni się od zwykłego Single tym, że ma cztery wyjścia, z których każde podaje inny zestaw pasma i polaryzacji: pozioma-dolna, pozioma-górna, pionowa-dolna i pionowa-górna. Te cztery kable prowadzi się do multiswitcha, który na podstawie sygnałów sterujących z dekoderów lokatorów przełącza odpowiednią kombinację. Sprawdzone konstrukcje to m.in. Inverto Black Ultra Quattro czy Opticum Robust Quattro – oba o współczynniku szumów poniżej 0,2 dB. Dla dwóch satelitów (np. Hotbird do Polsat Box i Canal+ oraz Astra do kanałów niemieckich i TV Trwam) montuje się dwa konwertery Quattro, co daje 8 kabli schodzących z dachu.

Uchwyt mocujący czaszę musi być solidnie przytwierdzony do elementów konstrukcyjnych dachu – ściany attykowej, komina wentylacyjnego albo stalowej podstawy obciążonej bloczkami betonowymi (montaż bezinwazyjny, bez wiercenia w posadzce). Każdy maszt i konstrukcję nośną podłącza się do instalacji odgromowej budynku – przewodem miedzianym o przekroju minimum 16 mm². Przed wejściem kabli do wnętrza budynku montuje się też ograniczniki przepięć, które chronią sprzęt przed skutkami wyładowań atmosferycznych.

Prowadzenie kabli i montaż multiswitchy

Od zestawu antenowego na dachu kable koncentryczne sprowadza się pionem teletechnicznym do głównego punktu styku – szafki na poziomie parteru lub piwnicy. Tam instaluje się kluczowe urządzenia aktywne: wzmacniacz kanałowy dla sygnału naziemnego oraz multiswitche dla sygnału satelitarnego.

Wzmacniacz kanałowy (selektywny) podbija tylko te częstotliwości, na których nadawane są konkretne multipleksy. Dzięki temu skutecznie odcina zakłócenia od nadajników LTE i 5G, które potrafią zalać tor antenowy. Poziomy wyjściowe ustawia się w zakresie 88–118 dBµV, w zależności od długości tras kablowych i liczby odgałęzień. Zbyt niski poziom wyjściowy wzmacniacza skutkuje słabym sygnałem na końcowych gniazdach, zbyt wysoki – przesterowaniem i efektem "klatkującego" obrazu.

Multiswitch to rozdzielacz sygnału satelitarnego i naziemnego w jednym. Typowe modele 5/4 (jedna satelita, 4 wyjścia) stosuje się w małych budynkach, natomiast dla dużych bloków używa się multiswitchy 9/8, 9/16 lub większych – z możliwością łączenia kaskadowego. Każdy multiswitch oprócz wejść satelitarnych (4 dla jednego konwertera Quattro) posiada osobne wejście na sygnał naziemny DVB-T. Wyjścia rozchodzą się do poszczególnych mieszkań – każde wyjście to jeden kabel koncentryczny prowadzący do konkretnego gniazda.

Gniazda w mieszkaniach – końcowe i przelotowe

W instalacji zbiorczej stosuje się dwa rodzaje gniazd. Gniazdo końcowe RTV-SAT montuje się jako ostatni punkt w danym obwodzie – ma jedno wejście od strony instalacji i trzy wyjścia: R (radio), TV (naziemna) i SAT (satelita). Gniazdo przelotowe wykorzystuje się przy łączeniu szeregowym, gdzie kabel wchodzi do gniazda, część sygnału zostaje odprowadzona do odbiornika, a reszta idzie dalej do następnego punktu. Rozwiązanie przelotowe bywa tańsze w okablowaniu, ale awaria jednego gniazda potrafi odciąć sygnał we wszystkich dalszych. Projektanci coraz częściej decydują się na topologię gwiazdy – osobny kabel z multiswitcha do każdego gniazda końcowego – bo łatwiej nią zarządzać i diagnozować usterki.

W salonie, gdzie stoi dekoder PVR z funkcją nagrywania (jak Ultrabox+ 4K od Canal+ czy Polsat Box 4K), potrzebne są dwa niezależne kable satelitarne – osobno do oglądania i do nagrywania innego kanału jednocześnie. Dlatego w głównym pokoju montuje się gniazdo podwójne SAT lub dwa osobne gniazda obok siebie.

Jak podłączyć odbiornik w mieszkaniu – konkretne czynności

Gdy instalacja jest już gotowa, mieszkaniec podłącza się w następujący sposób. Najpierw sprawdza, jakie gniazdo antenowe ma w ścianie. Jeśli jest to gniazdo RTV-SAT z trzema wyjściami, do wyjścia TV podpina telewizor (kabel koncentryczny z wtykiem IEC lub F, w zależności od typu gniazda). Do wyjścia SAT podłącza dekoder satelitarny – kabel z wtykiem F po obu stronach. Wtyk F nakręca się na gwint gniazda i delikatnie dokręca palcami (bez użycia kombinerek, żeby nie zerwać gwintu).

Po fizycznym podłączeniu kabli włącza się telewizor i uruchamia automatyczne wyszukiwanie kanałów naziemnych – w menu telewizora wybiera się opcję "Antena" lub "DVB-T", a nie "Kablówka". Dekoder satelitarny konfiguruje się zgodnie z instrukcją operatora – zazwyczaj wymaga wybrania satelity Hotbird (13.0°E) i uruchomienia skanowania transponderów. Jeśli dekoder ma dwa wejścia (tuner i pętla lub dwa osobne tunery), oba muszą być podłączone do dwóch kabli z gniazda SAT.

Długość kabla między gniazdem a odbiornikiem nie powinna przekraczać 10 metrów – powyżej tej odległości tłumienie staje się zauważalne, szczególnie przy kablach z żyłą stalową miedziowaną (CCS), które mają wyższą rezystancję niż pełna miedź (Cu).

Najczęstsze usterki i sposób ich usuwania

Problemy z odbiorem w instalacji zbiorczej można podzielić na dwie kategorie: awarie dotyczące pojedynczego mieszkania oraz awarie wspólne, odczuwalne u wszystkich lokatorów. Rozpoznanie, z którą mamy do czynienia, to pierwszy krok naprawy.

Brak sygnału w jednym mieszkaniu. Zdejmij wtyk z gniazda i sprawdź, czy środkowa żyła kabla nie jest złamana lub skorodowana. Obejrzyj, czy oplot nie dotyka żyły – zwarcie powoduje całkowity zanik sygnału. Jeśli kabel wygląda dobrze, podłącz inny odbiornik (np. przenieś telewizor z sypialni do salonu), żeby wykluczyć uszkodzenie tunera. Gdy drugi odbiornik też nie łapie – prawdopodobnie winne jest gniazdo lub odcinek kabla w ścianie. Wymiana gniazda na nowe to wydatek rzędu kilkudziesięciu złotych i pół godziny pracy elektryka.

Obraz klatkuje, pikseluje co kilka sekund. Przyczyną bywa za słaby sygnał na wejściu gniazda. Zmierz poziom sygnału – w menu większości dekoderów i telewizorów jest zakładka "Diagnostyka" lub "Jakość sygnału". Wartość poniżej 50% sugeruje problem z tłumieniem gdzieś po drodze. Sprawdź, czy kabel nie jest przygnieciony meblami, zagięty pod kątem 90 stopni albo nadmiernie długi (powyżej 15 m). Wymień kabel na krótszy, z pełnej miedzi.

Brak sygnału we wszystkich mieszkaniach. Zgłoś sprawę administratorowi – usterka leży w części wspólnej. Typowe przyczyny: padnięty zasilacz multiswitcha (brak diody zasilania), uszkodzony konwerter na dachu po silnej wichurze, przepalony wzmacniacz kanałowy albo poluzowane złącze F w szafce na parterze. Fachowiec podłączy miernik (np. miernik sygnału DVB-S2 z analizą parametru MER) i przejdzie tor sygnału od dachu w dół, namierzając miejsce przerwy. Wymiana konwertera Quattro na dachu to około godzina roboty, o ile dostęp do czaszy jest bezpieczny i nie wymaga stawiania rusztowania.

Działa tylko część kanałów. Jeśli z Hotbirda zniknęły tylko niektóre transpondery, a inne grają normalnie, winowajcą może być rozjechane ustawienie czaszy – na przykład po silnym wietrze antena obróciła się o 1–2 stopnie. Konieczne jest ponowne ustawienie azymutu i elewacji z użyciem miernika. Dla regionu Warszawy i miejscowości podwarszawskich antenę na Hotbirda kieruje się na południe z bardzo niewielkim odchyleniem na zachód, a elewację ustawia się na około 29–30 stopni. Precyzyjną wartość koryguje instalator na podstawie wskazań miernika – parametr MER powinien osiągać co najmniej 14–15 dB dla poprawnego odbioru DVB-S2.

Kiedy wezwać fachowca, a co można zrobić samodzielnie

Wymiana kabla połączeniowego między gniazdem a telewizorem, dokręcenie wtyku F czy ponowne skanowanie kanałów to czynności, które wykona każdy lokator bez specjalistycznej wiedzy. Również sprawdzenie, czy problem występuje u sąsiadów (wystarczy zapukać i zapytać), pozwala szybko ustalić, czy awaria dotyczy tylko jednego mieszkania, czy całej instalacji.

Natomiast wejście na dach, manipulowanie przy czaszy satelitarnej, wymiana konwertera czy wzmacniacza kanałowego to zadania dla instalatora. Dysponuje on nie tylko odpowiednimi narzędziami (miernik z analizą widma, zaciskarka do złączy kompresyjnych, klucze dynamometryczne), ale przede wszystkim zna zasady bezpieczeństwa pracy na wysokości. Wielu zarządców nieruchomości ma podpisane umowy serwisowe z firmami montującymi instalacje antenowe – w razie awarii wystarczy jeden telefon, a technik przyjeżdża zwykle w ciągu 24–48 godzin.

Pytania i odpowiedzi